يك سال سه بار ماليات و خراج ساليانه را به طور كامل از مردم گرفت ولى در راه ايجاد حصارى براى سمرقند قدمى برنداشت . » « 161 » شهر سمرقند پس از چند روز مقاومت مجبور به تسليم شد . چنگيزيان فجايع بخارا را در سمرقند تكرار كردند . سپس فتح بلاد شمالى ماوراء النهر ، خراسان و ساير نقاط ايران شروع شد . در ميان مبارزات توده‌اى و جنگهاى پارتيزانى ، مقاومت تيمور ملك در خجند بيشتر جلب نظر مىكند . پايدارى تيمور ملك در مقابل مغول پس از سقوط بخارا و سمرقند ، عدهء زيادى از سپاهيان مغول مأمور محاصرهء خجند شدند . با اينكه تعداد مدافعين از چندين هزار نفر تجاوز نمىكرد ، سركردهء جمعيت ، تيمور ملك ، با شجاعت ، پايدارى كرد و پس از چند روز با سربازان به طرف جزيره‌اى ، كه در ميان سه دريا قرار داشت ، حركت كردند . مغولها تصميم گرفتند كه با ساختن سد خود را به جزيره برسانند ، اما سپاهيان تيمور ملك با قايقهاى خود به ساحل رفته مانع بستن سد مىشدند . در تاريخ مغول شجاعت مدافعين خجند صفحه‌اى درخشان و فراموش‌نشدنى است ، زيرا با آنكه دشمن از لحاظ نفرات برترى داشت ، مدافعين با تمام قوا تا زمانى كه آذوقه داشتند ، استقامت كردند و سپس جزيره را ترك گفته شبانه سوار قايق شدند و به كمك جريان رودخانه به سمت جنوب رهسپار گرديدند . اما مغولها مانند گرگان گرسنه سواره به تعقيب آنها پرداختند . يك بار مغولها از تيمور ملك و يارانش جلو زده يك خط زنجير در اطراف رودخانه ايجاد كردند ولى مدافعين خط مغولها را درهم‌شكسته پيش رفتند و بالاخره مدافعين خجند مجبور شدند در ساحل پياده شده با دشمن دست و پنجه نرم كنند . در اين جنگ ، با آنكه قواى تيمور ملك بسيار ناچيز بود تا حد امكان پايدارى شد و از اين ميان فقط تيمور ملك توانست جان به در برده به خوارزم برود . محمد خوارزمشاه در ساحل جيحون منتظر نتيجهء جنگ بود ، وقتى كه از جريان شكست آگاه شد به يكى از جزاير درياى خزر پناهنده گرديد . تيمور ملك پس از ورود به خوارزم بقاياى قشون خوارزمشاه را دور خود جمع كرده در چند جا ضربت كارى به دشمن وارد كرد . ولى چون بين او و ساير سران سپاه خوارزمشاه وحدت نظر نبود ، تيمور ملك نتوانست پيروزيهاى جديدى كسب كند . به حكايت مدارك تاريخى پسر محمد خوارزمشاه ، جلال الدين منكبرنى ، نيز در مقابل چنگيز خان مقاومت كرده و تيمور ملك با او همكارى كرده است . تيمور ملك و جلال الدين متفقا مدتها در مقابل مغول پايدارى كردند تا بالاخره ، در جنگى كه در كنار رود سند اتفاق افتاد ، شكست خوردند . مقاومت مردم جرجانيه پس از آنكه خوارزم مورد تعرض قرار گرفت ، مردم دلاور جرجانيه ، مركز خوارزم ، با وجود خيانت امير خود ، كوچه به كوچه از شهر خويش در مقابل مهاجمين دفاع كردند ؛ به طورى كه چنگيزيان ناچار به جنگهاى تن‌به‌تن و آتش زدن شهر توسل جستند ، و چون با اين اقدام نيز به تسخير شهر توفيق نيافتند ، تصميم گرفتند سد جيحون را شكسته آب را به سوى شهر روان سازند ، ولى

--> ( 161 ) . همان ، ص 845 .